ધૂળના ગોટેગોટા મારા પર ધસી આયા, નઅ ઉં હગબગી જ્યો. મનઅ થ્યું કઅ આ બધું એકદમ ચઈ રીતે બન્યું ? મીં આભલા હાંમું જોયું. આભલું કાળું ડિબ્બાંગ થ્યું’તું. સૂરજદાદા તો વાદળાંમાં હંતાઈ જ્યા'તા. મનમાં વહવહો થ્યો. હજુ તો ખાસ્સી મજલ કાપવાની'તી નઅ આંય તો ધૂળની ડમરીઓ ઊડવી શરૂ થઈ'તી. હવારથી જ ના પાડતો'તો, પણ કમુની બા ચ્યાં માંનઅ એવી છઅ ! કેય કઅ ટેસન જઇનઅ હટાયૈણું કરી જ આવો. હું થાંય ! આવવું પડ્યું. પણ કમુની બાનઅ બચારીનઅ ચ્યાં ખબર હતી કઅ આંમ આંધુ આવશીં !

પરથમી પર વાદળાંની ઝાંય પડતી'તી. મનઅ થ્યુ કઅ પરથમી ચ્યમ મેલી મેલી દેખાય છઅ ? ધૂળ હાંમું જોયું તો ધૂળેય મેલીદાટ. કઅ પછઅ કાંક કઉતુક થ્યું છઅ ! ઉં કાંય વધારે વચારું, તે પે'લા હુહવાટા મારતો વાયરો મારા બે પગ વચાળે થઇનઅ ભાગી જ્યો. ધોતિયું રામાપીરની ધજાની પેઠે હવામાં ફડફડ થવા માંડ્યું. હું ધાર્યું છએ આ ભગવાનિયાએ ! હાળો જંપવા જ દેતો નથી. ગઈસાલ દકાળ. નઅ ઉણ આંધાં—બાંધાં રમતાં મેલ્યાં છઅ. શાંતિથી જીવવા દે બાપા !

એકાએક મારા પગ તો ફાંગા પડવા લાજ્યા. એક ડગ મેલું, નઅ બે ડગલાં પાછો પડું, એક પગ ધૂળમાં ઠરાવું, નઅ બીજો ધૂળમાંથી ફગી જાય. મનઅ તો થયું : ભોળા ભૈ ! હવઅ તમારું નાંમું નંખાઈ જ્યું હમજો.

મીં વગડામાં નજર નાંખી. વગડો ધૂળમાં રમતો'તો. સેતરોમાં આભનો રા’ય દેખાતો નો'તો. જાંણી આ પરથમી પર ઉં એકલો જ ના છેડો લબડી પડ્યો છઅ. એ બોલતો નથી. નઅ મારાં રૂંવાડાંમાં બીક પેહવા માંડી છઅ. પણ ચ્યમ ? આ વગડોય મારો વાલીડો સૂમસામ થઈ જ્યો છઅ. જાંણઅ રણમાં આ એક જ ઊંટગાડી હેંડી રઈ છઅ. અડખેપડખે જાંણી કાંય નઈ. બધું પાધરપટ. શનો ઊંટનઅ હોટી ફટકારઅ છઅ નઅ મારો જીવ ઊંચોનેચો થાય છઅ. એકદમ ઉત્તર દિશાથી ધડડ કરતો પવન છૂટ્યો. મારા તો હાંજા ગગડવા માંડ્યા.

- શના, ભૈ'લા હાચવજે !

- વાંધો નઈ આવ.

- પણ તોય.

તમતમારે ફકરચિંત્યા ના કરો ભોળીદા !

મીં હોઠ પીસીનઅ જોશભેર આવેલા પવનઅ બૈડા વચ્ચે ખાળ્યો. મારો બેટો પવનય આંમ વાગતો હશીં ઇની તો ખબરેય નઇ. ઊંટગાડી હેંડતી'તી ત્યાં રસ્તામાં ધૂળ માથોડાં માથોડાં ઊંચી ઊછળતી'તી. મીં ખોળામાં ભાળ્યું. થેલી પર અનઅ ઝબ્બાની ચાળમાં ધૂળના ઢગલા થઈ જ્યા’તા. પરભુદાનું કણઝીવાળું સેતર આયું નઅ બધું ધબોધબ થઈ જ્યું. આડા દા’ડે આંયથી ગાંમ ચોખ્ખુંચણાક દેખાતું'તું પણ હાલ ગાંમ તો હું મા’દેવનું મંદિરેય દેખાતું નથી. બધું ચ્યાં ગાયબ થૈ જ્યું ? મીં મનમાં પોકાર પાડ્યો, પણ શનો તો ઊંટનઅ હોટીઓ મારીનઅ આડઅધડ ઊંટગાડી હલાવતો'તો. કણઝીવાળું સેતરેય પળવારમાં ખોવાઈ જ્યું.

મારાથી રે'વાંણું નઈ.

- શના, રસ્તાની તો સરત રહી છઅ કઅ નઈ ભૈ’લા !

- હા, ચ્યમ ઈમ પૂછ્યું ?

- તો ગાંમ ચ્યમ દેખાતું નથી ?

- મીં આંગળી કરી, ઇની ધારે ધારે જુવો !

ઈની આંગળીની ધારે જોઈનઅ ઉં હસ્યો. એય બેવડ વળી જ્યો. મનઅ કેવાનું મન થ્યુ : હાળા, શનિયા ! મારી મશકરી કરઅ છએ ? પણ ઉં કાંય બોલ્યો નઈ. કોક દા'ડો કામમાં આયેલા માંણહનઅ અડધૂત નો કરાય. નકર આ શનિયું સેનમું મારી મશકરી કરઅ ?

મારા મનમાં ઝબકારો થ્યો, શના હાંમુ જોયું. એ હજુ યે હસતો'તો. શનાએ મારી મશકરી ચ્યમ કરી, ઇની થોડી થોડી ગમ મનઅ પડવા માંડી. આ સેનમું ચ્યમ આટલું બધું ફાટી જ્યું છઅ. ઊંટગાડીવાળું થ્યું ઇમઅ તોર કરવા માંડ્યું. બેપાંચ વરહ મૉર તો મારા સેતરમાં જ વાઢવા આવતું'તું. ભૂલી જ્યું બધું–નઅ મનઅ એક વરહ પે'લાંની વાત હૈયે આઈ જઈ. ઉં તો સેતરમાં હતોય નઈ. નઅ ઇણે મારા સેતરના લેમડા પરથી લેમડો વાઢ્યો'તો. પણ પછઅ યાદ કરો ભોળીદા ! શનાનઅ તમી ચેવું બોલેલા ?

નઅ મારાં તો જાંણી હાતેય વો’ણ ડૂબી જ્યાં. શના પાંહે ધારિયું પડ્યું'તું. શનાનો હાથ વારેઘડીએ ધારિયા પર જતો'તો, મીં એ ભાળ્યું, જાંણી મીં મારો જ વિસવા ગુમાઈ દીધો !

એક રસ્તો પૂરો થ્યો. નઅ ઘણાબધા રસ્તા આયા. આવા રસ્તા તો મીં આ પંથકમાં દીઠા જ નો'તા. ઝેણા હતા તાણઅ સેતરમાંથી બારોબાર બોર ખાવા આઘે આઘે વગડામાં ભાગી જતા'તા. એટલઅ અજાંણ્યું તો હું હોય ! કદાચ આ નેળિયાં હશીં. પણ અજાંણ્યા નેળિયામાં શનો હું કાંમ લાયો હશીં ! મનઅ તો વસી જ જ્યું કઅ આ શનિયો હવઅ ફસાવવાનો. ઊંટગાડીમાંથી ઊતરી જઉં, ઊતરી જઉં, એવું એવું થતું'તું. પણ ઊતરીને ચ્યાં જવું ? પછઅ મારું રણીધણીય કુણ ?

મીં બોલવા માટઅ હોઠ ફફડાયા પણ ફોગટ. વળી પાછું મનમાં એવુંયે ખરું કઅ બોલવા જઉં નઅ મોમાં ધૂળ ધરબાઈ જાય તો !

ભલે ધરબાય.

આ શનિયો મનઅ સેતરી રયો છઅ.

પણ ઉ કાંય નીં બોલ્યો. મૂંગા મૂંગા હેંડતી ઊંટગાડીનાં પૈડાં હાંમું તાકી રયો. પૈડાંય હવઅ તો ઝાંખઝાંખાં ફરતાં'તાં. કાળાભમ્મર ધૂળના ગોટા મારી અનઅ શનાની વચ્ચે થઈનઅ ગબડવા લાજ્યા. દાઢી પર ધૂળની કણીઓ વાગતી'તી, પણ આ શનિયાનઅ કાંય લાજશરમ શઅ કઅ નઈ. ઊંધું ઘાલીનઅ બસ દેવાડવા જ માંડ્યો છઅ તે !

શનાની પીઠ પર ટાપલી મારવાનું મનઅ મન થ્યુ. મીં હાથ ઊંચો કર્યો નઅ ઝટ પાછો ખેંચી લીધો. પણ કુણ જાંણઅ મારી વૃત્તિ શનો પામી જ્યો હોય ઇમ ઇણે પાછું વળીનઅ જોયું. મનઅ ગભરાટ વછૂટ્યો. ગાંમમાં શનાની છાપ બહુ હારી નથી, તે ઉં હારી પેઠે જાણતો'તો. જેવું ઇણે પાછું ફરીનઅ ન્યાળ્યું એવું જ મીં મોં ફેરવી લીધું. વળી આંશ્યો મળઅ નઅ પેલું યાદ આવઅ તો ? તે વખતે મીં ઇનઅ બરાબરનો રગરગાયો'તો, એ યાદ આવતાં મનઅ ગરવ થયો. મીં મૂછ પર તાવ મેલ્યો. મૂછ પરથી હાથ વાળું, તે પે'લાં તો એ બોલ્યો :

- ભોળા ભૈ ! પેલું યાદ છઅ તમનએ !

- ચીયું ભૈ !

- તમારા સેતરમાંથી ઊંટ હાટુ મીં લેમડો પાડ્યો'તો એ–

મનઅ સંકેત કરતો હોય ઇમ એ થોડું ખંધુ હસ્યો. પછઅ બૈડા ઉપર ઊડી આવેલા ફાળિયાના છેડાનઅ હરખો કરીનઅ રાગડો તાંણવા માંડ્યો, મનઅ તો હુંનું હું થઈ જ્યું. હવડાં હૂધી મારા મનમાં જે શંકા હતી તે હાચી પડી. તો ઇમ કેનઅ કઅ તું એટલા માટઅ આ નેળિયામાં લાયો છઅ. ઉં એકદમ ગભરઈ જ્યો. આ વાત શનિયો હજુ ભૂલ્યો નથી. કે’વું પડઅ !

મારા મનમાં સઘળું ઘૂંટાતું હતું : શનાએ લારી ભરીનઅ લેમડો પાડ્યો'તો, સેતરમાંથી બહાર કાઢીનઅ ઊંટગાડીમાં નાંખી દીધો'તો. નઅ તમીં હડફડ હડફડ આયા'તા. ભૂલી જ્યાં ભોળા ભૈ ! તમારા લેમડા પર શનો પાલો પાડવા ચડ્યો છઅ એવું જાંણીનઅ જ તમીં આયેલા, તો ય તમીં તો કશું જાંણતા ના હોય ઇમ બોલેલા, ‘આ ચીયા નેનડિયાએ લેમડો પાડ્યો ?' છોકરો બોલેલો : ‘શના કાકાએ.' તાણઅ તમીં બોલેલા : મન કીધા વન્યા મારા લેમડા પર તું ચડ્યો જ ચ્યમ ? જોનઅ આ લેમડો બુઠ્ઠો કરી નાંશ્યો છઅ તીં ! ના, ના, તું મોટો જાટલીબંધ થઈ જ્યો આ નઈ ! ઉનાળામાં બેહવા થાય એટલું છાંયડાવાળું ઝાડ હતું, તે એય હું કરી નાંચ્યું. ગાડીમાંથી કાઢી નાંખ લેમડો નકર જોયા જેવું થાહએ !' નઅ બાપડા શનાએ લેમડો, નેચઅ નાંખીનઅ ઊંટગાડી મારી મેલી'તી. આ બધું તમનઅ તો ચ્યાંથી યાદ હોય ભોળીદા !

બધું મારા મનમાં ઘૂંટાતું જતું'તું. નઅ ઉં અમળાતો'તો. ઊંટનઅ ખવડાવવા દન રૂઠ્યો હોય કઅ કોય લેમડો પાડવાની ના પાડઅ ! પણ મીં એવું કરેલું ઇનું કારણ ગાંમપંચાયતની ચૂંટણીમાં શનાએ મનઅ મત ન’તો આલ્યો, તે હતું. ‘પણ હવઅ ઇનું હું છઅ ભૈ શના' એવું કરગરવાનું મનઅ મન થ્યું. પણ આ માથાનો ફરેલો અવળું કરે તો – તે દા'ડે કોકની આગળ લવેલો : ‘ભોળાનઅ ચકૈડીભમૈડી નો કરું તો મારું નામ શનો રાવત નઈ !' આજ મનઅ ચકૈડીભમૈડી કરવાનો ઇનો લાગ છઅ, આ અજાણ્યા નેળિયામાં ઇમનમ મનઅ લાઇનઅ નથી નાંખ્યો હોં.

શનાએ ઊંટગાડી ઊભી રાખી.

મારો જીવ ઊંચો થઈ જ્યો.

- ચ્યમ શના, હું થ્યું ભૈ ?

- ધૂળ જામ થઈ જઈ છઅ. આગળ નેકળાય એવું નથી.

- હું કરીશું ?

- આંધુ હેઠુ પડવા દો, પછઅ નેકળીએ.

હાથમાં સાહેલી હોટી ઊંટગાડી પર પછાડીનઅ ઇણે મૂકી દીધી. પછિએ ધારિયાના હાથા પર હાથ મૂક્યો. મારા હાજા ગગડી જ્યા. શનાના મોં પર કડપ દેખાતી'તી. હવામાં હલતી ઇની મૂછો જોઈનઅ મનઅ કહઈ યાદ આયી જ્યો.

- ટેસન જ્યા'તા ભોળા ભૈ !

- હા, ભૈ ! હટાયૈણું કરવા જ્યો'તો.

- તમનઅ ખબર હતી કઅ આંધુ આવશીં ?

- ના ભૈ ! ના.

- તમનઅ એય ખબર નઈ હોય કઅ આંમ એકલા જ મારી ઊંટગાડીમાં બેહવું પડશીં.

- ના.

- આ વગડામાં ચાંય આપણા બે વન્યા કોઈ માંણહ ભાળો છો ?

- ના.

- તમીં અનઅ ઉં. બે એકલા જ છીએ, નઈ !

- હા.

- બીક તો નથી લાગતી નઅ !

- ના, તું હુંગાથ છઅ પછઅ.

બોલતાં તો ઉં બોલ્યો પણ મનમાં થ્યું : મનઅ બીજા કોઈની નઈ પણ હવડાં તો તારી બીક લાગઅ છઅ. તું ધારિયું હેઠું મેલી દેનઅ ભૈ ! પણ શનાએ ધારિયું હેઠું નોં મેલ્યું. ઉપરથી ધારિયાની ધાર પર આંગળી ફેરવવા લાજ્યો, મારા તો પગ પાંણી પાંણી થઈ જ્યા. આવી હાલતમાં ય શનાનઅ કે'વાનું મન થઈ જ્યું : આ બધાં નખરાં મેલીનઅ ભલા'દમી ઊંટગાડીનઅ આંયથી કાઢવાનું કાંક કરઅ. પણ ઉં કાંક બોલું તો મારું આવી જ બનઅ નઅ ! એટલઅ નો બોલ્યો. પણ શનામાં રાંમ વસ્યો કઅ હું ? ઇન્ને ધારિયું ઊંટગાડીમાં પાછું મેલી દીધું. અનઅ હાથમાં હોટી લઈનઅ ઊંટનઅ ફટકારી. ઊંટ ભડચ્યો. રવમાં નઅ રવમાં થોડું દોડી જ્યો. ધૂળના ઢસામાંથી ઊંટગાડી નેકળી તો ખરી, પણ આગળ ધૂળના ઢગલા જ ઢગલા. ઊંટ ઊભો રઈ જ્યો. શનો ઊંટનઅ હોટીઓ માર માર કરતો'તો, ઊંટ માંડ બેચાર ડગલાં ભરતો'તો, મનઅ તો ઇમ થતું'તું કઅ હવઅ ચાણઅ ગાંમનું પાદર આવઅ નઅ આ બલામાંથી છૂટું ! શનાનો ભરોસો નઇ. વંઠેલ છઅ. મનમાં આયી જાય તો માથું વાઢી લેય. આંય ખબરેય કુનઅ પડવાની'તી કઅ શનાએ આંમ કર્યું. ધાર કઅ ભોળા ! એવું થાય તો તું હું કરઅ ? કરી રયા. હું કરીએ ? ગાંમ વચાળે હોય તો બેપાંચ ભૈભાંડુનો ટેકો મળી જાય. ટેકાના લીધઅ તો ઊંચા થઈનઅ બોલાય છઅ ગામમાં. આંય ચ્યમ બોલાતું નથી ? ચ્યાંથી બોલાય ! આ શનિયો મારાથી બે વેંત ઊંચો અનઅ જાડાપાડા જેવો છઅ. નઅ ઉં રયો હાંટીકડો. એ ધારઅ તો આંય મારી ચકૈડીભમૈડી કરી નાંખઅ હોં !

આવું વિચાર્યા પછઅ તો મનઅ બહુ બીક લાજી. હવઅ શનો પાછો હળવળતો હતો. ચોક્કસ આઈ બન્યું. ઉં કોકડું વળીનઅ બેહી રયો. મારા અનઅ શના વચ્ચે ઝાઝુ અંતરેય નો'તું. હળવે રહીનઅ ધારિયાનો ગોધો મારઅ તોય છાતીમાં ગોબો પાડી દેય. ‘ચેતી જવું હારું.' ઇમ વિચારીનઅ ઉં ઊંટગાડીમાં જરા પાછો ખસ્યો.

- ચ્યમ પાછા ખસ્યા, ભોળા ભૈ !

- અમથો.

- છેવાડા બેઠા છો, તીં ગોટમડું ખાઈ જશો તો ધૂળમાં પાછા હોધ્યાય નઈ જડો. કાંક પકડો !

મીં ઊંડગાડીનું કડું ઝાલ્યું.

હવઅ આંધુ જરા હળવું થ્યું'તું.

આભલું થોડું થોડું ભળાવા માંડ્યું. તોય વાદળાં તો હતાં જ પણ આ ઊંટનઅ હું થ્યું છઅ કઅ હેંડતું જ નથી. ‘મારનઅ લ્યા શનિયા હોટી !' ઉં મનમાં કૂધ્યો, પણ થોડું અજુગતુંયે લાજ્યું. શનાનઅ હવડાં શનિયો નો કે'વાય ભોળા !

- ભોળા ભૈ ! ઓરા આવો.

ઉં જરાય ચસક્યો નઈ. ઓરો બોલાવી નઅ ધારિયાનો ગોધો મારવો છઅ નઈ ! આંય છેવાડા હારા. તું કાંય કરવા જાય તો તરત ઠેકડો મારી હકાય !

- ભોળીદા ! ગજબ થઈ જ્યો. આ વગડામાં ઝાડ તો જુઓ. ચેટલાં બધાં પડી જ્યાં છઅ !

- હા, મારું બેટું ! આ ધૂળ ઊડતી'તી તીં કાંય દેખાણું જ નઈ !

- લ્યો, આ રસ્તા વચાળ એક ઝાડ આડું પડ્યું છઅ. હું કરીશું ? ઊંટગાડી હવઅ આગળ નઈ જાય. જબરો હલાડો થ્યો. વિઘન ઉપર વિઘન. હવઅ હેઠઅ ઊતરવું પડશી. નઅ ઊતર્યા પછઅ કાંક થવાનું. ઝાડ ખસેડતાં શનિયો અપલખણ કરવાનો. ભોળા, હવઅ બરાબરની ઘડીઓ આયી છઅ, બાંયો ચડાવો.

- ભોળા ભૈ ! હેઠા ઊતરો હેઠા. ઝાડ તો ખસેડવું જ પડશીં.

- હા, હેંડ ભૈ !

ઉં નેચઅ ઊતર્યો.

શનો ધારિયું લઈનઅ આગળ થ્યો.

મનઅ ફરી ફફડાટ પેઠો. મારો વાલીડો ધારિયું તો હેઠું મેલતો જ નથી. ઇનઅ આઘો રાખવા મીં કીધું : ભૈ શના, ઝાડ કાંય મોટું જણાતું નથી. તું થાચેલો છઅ. હાહ ખા. હું ઇનઅ ઉલાળી મેલું છું. એ ના પાડવા જતો'તો, પણ મીં ઇનઅ હાથ લાંબો કરીનઅ રોકી લીધો. શનો ઊંટગાડીનો ટેકો લઇનઅ ઊભો રયો. મનઅ નિરાંત થઈ. ઝાડનું થડ તો આઘું હતું. ઇનું એક ડાળુ રસ્તો રોકીનઍ પડ્યું'તું. ઈનઅ ઉલાળવામાં મનઅ કાંઈ જોર પડઅ ઇમ હતું નઈ, તાકાત કરીનઅ મીં ઝાડનું ડાળું ઊંચું કર્યું. ડાળું ઊંચું થ્યુંયે ખરું. મનઅ હતું કઅ ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં ઉલાળી મેલું છું. ઉલાળીયે મેલત, પણ ઊછળેલી ડાળનો ગોધો આંશ્યમાં વાજ્યો નઅ ઉં ગડથોલું ખૈ જ્યો. હેઠો પડ્યો. મીં ઊંચકેલું ડાળું મારા પર જ પડ્યું. હું દબાયો.

હાં હાં ભોળા ભૈ ! કરતો શનો ખભે ધારિયું મેલીનઅ ધાયો. ઇનઅ આવતો ભાળીનઅ મારા તો રાંમ રમી જ્યા. ઉં એવી રીતનો કચડાયો હતો કઅ ડાળું ઊંચું કરતાં વાર થાય ઇમ હતી, નઅ આ શનિયો તો જમની જ્યમ ઉપર આયીનઅ ઊભો રઈ જ્યો. હવઅ ? ઉં આંશ્યમાં આજીજીના ભાવ કરીનઅ શના હાંમું જોઈ રયો. પણ શનો ઇમ છોડઅ કાંઈ ! ઇણે તો ધારિયું ઊંચું કર્યું. આંધાવેગથી મારા ઉપર ધારિયું ધસી આવતું મીં ભાળ્યું. મનઅ વસી જ જ્યું કઅ હવઅ માથું રંગઈ જવાનું. મીં આંશ્યો મેંચી દીધી. એક–બે ને તઈણ –

મારી છાતી ઉપરના ભાગમાં એકીહારે બે–ત્રણ વાર ટચાકા થયા. મારી તો આંશ્યો ખૂલી જ જઈ. ભાળ્યું તો જે ડાળા નેચઅ ઉં ભેરવાયો'તો એ ડાળું અનઅ ઝાડનું થડ જુદાં પડ્યાં'તાં. મીં શના હામું આંશ્યો મટમટાઈનઅ તાક્યા કર્યું. શનો મારી હાંમું જોઈનઅ કાંઈક કહી રયો'તો. મારા પર પડેલું ડાળું ઊંચું કરતાં બોલ્યો :

- ચ્યમ હજુ પડી રયા છો ? થઈ જાઓ બેઠા પટ્યોલ !

ડાળું ઉલાળીનઅ ઉં ઊભો થયો.

શના હાંમુ મીટ માંડવાની મારી તાકાત નો'તી. ઉં મૂંગો મૂંગો બૈડો ખંખેરતો ઊંટગાડી પાહે આયો. રસ્તા વચોવચ પડેલા ડાળાનઅ ધારિયામાં ભરાવીનઅ વાડમાં ઉલાળી મેલતાં શનાએ વધામણી કરી :

- આંધુ મટી જ્યું છઅ. હવઅ કશો ભો નથી. બેહી જાઓ લારીમાં.

ઊંટની દોરી હાથમાં ખેંચીનઅ શનાએ મારી હામું જોઈનઅ હસી લીધું.