પ્રવેશ

(દોહરા)

આ પા દરિયો ઘૂઘવે, ઓલી પા ગિરનાર;

વચમાં જંગલ ગીરનું, ઝીલતું નભનો ભાર.

ખખડે સુક્કાં પાંદડાં, રખડે રૂખડ મરુત;

જન્મી જીવ મરતા રહે, મૂંગી બદલે ઋત.

ભૂચર ખૂંદે ભોંયને, ખગગણ ગજવે આભ;

જળચર જળમાં સંચરે, ભરચક આખું ગાભ.

વૃક્ષ, વેલ, ખડ, પાંદડાં, સોનલવરણાં બીડ;

ઊભરે અનગળ જીવડાં, ભોણમાં સરવી ભીડ.

સાવજના ભણકારમાં, ઊભા અક્કડ કાન;

ફાળ ભરે પળવારમાં, પળમાં વિરમે રાન,

અંતરિયાળે નેસડા, બાઘા બરછટ લોક;

રણઝણ રણકે ઘંટડી, ને ભાંભરતાં ઝોક.

માણસ વનના અંકમાં, નેહ ઉભયને કાજ;

દૂઝણી ભગરી ભેંસથી ધરવ્યા છે વનરાજ.

નેડો જીવતો રાખવા, પાકા બન્ને પક્ષ;

ખમ્મા ગીરના રાનને, જીવતાં રહેજો ભક્ષ.

ગીરમાં ઊઝરી, આથમી, બરછટ પેઢી સાત;

માંડીને કરવી અહીં વનવાસીની વાત.

સરસત મારી જીભ પર કરો બેસણાં એમ;

ભીની સવારે ગીરની ઓસમાં ઊતરે હેમ.

સર્ગ 1

(દોહરા)

થથર્યું પેડું, ઊપડી બેજીવ હીરને વેણ;

નેસ સોંસરું દોડીયું દાયણ માટે કહેણ.

વળ્યાં ઢૂંગલે ઓઢણાં, ધલવલ ધ્રૂજે હીર;

દાયણ પૂગે અબઘડી, હમણાં ભાંગે પીર.

સાસુ દેવલબાઈનો હરખ ન ઝાલ્યો જાય;

હરસુરને ઘર ઘોડિયું! ખમ્મા મોગલ માય.

ઉભડક બેઠો આંગણે, રાહ જુએ હરસુર;

પડખે ખળખળ વોંકળો, ચોગમ વન ઘેઘૂર.

૫ો ફાટ્યા શો આવીયો નરવો બાળાસાદ;

જાણે છાતી સોંસરો વરસી ગ્યો વરસાદ!

વાઢ્યું કુમળું નાયડું, છૂટ્યો નેડો એક;

ગીરથી નેડો બાંધતાં બાંધ્યું જીવતર છેક.

ઊઠ્યો પછેડી ઝાટકી, ઉતાવળો હરસુર;

આડો ઘરનો ઉંબરો, ખાળે ઘોડાપૂર.

દોડી આવી માવડી, લઈને સાકર-થાળ;

દુઃખણાં લીધાં સામટાં, ફળજો-ફૂલજો બાળ.

સાકર વ્હેંચી નેસમાં, માત ચડ્યું પટકૂળ;

ગુલાલ થઈને ગીરમાં ઊડી રાતડી ધૂળ.

ગ્હેક્યા વનમાં મોરલા, ચહેક્યાં કાબર-કીર;

સૂડા નભ પહોંચી વળ્યાં, ગજવ્યું આખું ગીર.

પડખે દૂધમલ દીકરો, ધાવણ ઊભર્યાં થાન;

ચ્હેરો-મ્હોરો બાપનો, લીધો માતનો વાન.

જાગે એકલ ખોરડું, ઝલમલ પ્રજળે રાત;

સવાર પડતાં પામતું, ફળિયું કેશરભાત.

છઠ્ઠીને દી' નેસમાં તેડાવ્યા બારોટ;

ગોકીરો લઈ છોકરાં, મૂકે થાનકે દોટ.

ચડ્યો બળૂકો ઝાડવે, તોડ્યાં પીપળપાન;

ઢળ્યા ફળીમાં ખાટલા, સોંઢાડ્યા મે'માન.

પીપળપાને સાથિયા, કર્યા ચાંદલા ચાર;

ફઈ લોટાડે પાટલે, પાલવ ઢાંક્યો ભાર.

ઓળીઝોળી ઝૂલવી, વિધિ પધાર્યા ઠામ;

હીરલદેના ભાણનું પડ્યું ખીમાણંદ નામ.

ઝોળી ઝૂલતી ડાળીએ, ઝલમલ ઝબકે છાંય;

હાલરડાં હેલે ચડ્યાં, જંગલ ઝોલાં ખાય.

રોતા વીરને કાંખમાં તેડી ભમવે બેન;

પીપી બજવી પાનની, ભાંગે વીરનું વેન.

કંદોરો કેડે ભમે, રમે નાગડો નંદ;

ખંજન સોહે ગાલમાં, મોઢું મલકે મંદ.

રગદોળાતો ધૂળમાં, ભરીને મુઠ્ઠી ખાય;

કોઢેથી એ જોઈને હડી કાઢતી માય.

ધાવણ છૂટતાં થાનથી, પડે જો અળગું બાળ;

છાતીસરસો ચાંપતી, ઓળે વાંકા વાળ.

કાં પકડાવે છેડલો, કાં બેસાડે કેડ;

કોઢે ભેંસું દોહતાં છોડે મોં પર શેડ.

ખભે બેસી બાપને, નીરખે વન ચોફેર;

ચોગમ ખખડે સાગડા, મૂંગાં ખીજડા ખેર.

શિયાળવાં લાળી કરે, ગાજે સાવજ-હૂંક;

દિવસે શકરા ત્રાટકે, રાતે પ્રસરે ઘૂક.

બૂઢિયાં નેખમ સાચવે, બાયું બથવે નેસ;

જુવાનડા ભેગી કરી ધૂએ ધમારે ભેંસ.

ખભે પછેડી ધૂંધળી, ને કડિયાળી ડાંગ;

ગાય, ભેંસ, વછ, પાડરાં, ચરવે ગીર સુવાંગ.

*

પ્હેલોવ્હેલો નીકળ્યો, ખીમરો નેસની બ્હાર;

બાપે ઝાલી આંગળી, હાલ્યાં વન મોઝાર.

ખભે લટકતી દેગડી, અચરજ આંજી આંખ;

ગીરના નભને માપવા, ફફડી ફડફડ પાંખ.

માલઢોર ઢોરે ચરે, હરસુર પોરો ખાય;

ખીમરો વનમાં સંચરે, પોષે વનની માય.

હરસુર શીખવે પૂતને, ગીરમાં રહેવું કેમ?

'ભરો ફાંટ તો ધૂળની, અણબોટ્યું ગીર હેમ'.

સંઘરવું ના હાંડલે, હજો માપમાં ભૂખ;

ગીર કણકણથી ગાભણી, (એની) અક્ષત રહેજો કૂખ.

ગીરની સંપત ગીરની, પાળવી પાકી આણ;

ભૂખ વિણ કદી ન સોરવાં, બોર, કરમદી, રાણ.

પડેલ કેડે ચાલવું, કેડો ના ચતરાય;

મનખાનાં પગલાં પડે (ત્યાં) ભોંય ન લીલવી થાય.

હીર ને હરસુર પૂરતાં પાંથીપાંથી તેલ;

ચસચસ વીંટળાતી રહે ખીમરાને વનવેલ.

*

ઢોરા પાછળ સાવજે, મારી'તી એક ભેંસ;

છોકરડાં જોવા ગયાં, હતો ન આઘો નેસ.

ચીરી ભેંસના પેટને, સાવજ સંપી ખાય;

લોહીનીગળતાં પાંસળાં, મોઢું ઘાલે માંય.

બાઝ્યા સાવજ સામટા, ખેંચી કાઢે ખાલ;

ચૂંથે બચોળાં માંસને, બાઘડ મોઢાં લાલ.

માથું ધૂણવે બિહામણો, ચોગમ ઊડે રુધિર;

રહી રહી સાવજ હૂંકતાં, પડછંદો દે ગીર.

ઝરખું આવ્યું ક્યાંકથી, ખાવા મુડદલ માંસ;

સાવજ ઘુરકારા કરી, ચડવા ના દે પાસ.

ભુખાળવું, કડવાંકલું, મોંથી પડતી લાળ;

ગીર આખું રખડ્યા કરે, લઈ મડાંની ભાળ.

ભૂખ ભાંગી સહુ સાવજે, લંબાવ્યું જઈ છાંય;

ખૂલ્લા મોંથી કાગડા માંસ ખોતરી ખાય.

ઝરખું કરતું કાવકાં, પહોંચ્યું મારણ પાસ;

આંતરડું મોંમાં લીધું, ખેંચ્યું લોચો માંસ.

ઝરખ ન ખેધો છોડતું, સાવજ અથરો થાય;

આંતરડું લઈ ભેંસનું, ઝરખું દોડી જાય.

વારાફરતે શિયાળ ને લોમડ સાધે લાગ;

ખેરખટાઓ ઊતર્યા, ગીધડે પડવ્યા ભાગ.

સિંહનું એઠું ઓરશે લોમડ, ઝરખ, શિયાળ;

કડકડ ખાશે હાડકાં, ઝરશે રાની લાળ.

સડશે હાડ અણોસરૂં, ફોલી ખાશે જંત;

પાછો વળશે ગીરની ભોંમાં ગીરનો તંત.

શીળા છાંયડા ગીરના, સરવી ગીરની ઋત;

વનવાસી ગીરઅંકમાં પાલવ ઢાંક્યા પૂત.

એકલ કેડો ગીરનો, અવઢવ ઓઢ્યા સાગ;

ફૂમતાટોપી વાંકલી, ઓઢી આવ્યો ફાગ.

હરસુર છોડી ઢાળિયું, ફળિયે ખેંચે ખાટ;

સૂરજ સુખનો નીકળ્યો હીરને ઊંચે લલાટ.

ધીમેધીમે આછરે દૂરની દિશમાં ઝાંખ;

નભ જાણે કે ગીરના હરણબાળની આંખ!

ખૂલ્યો કે હમણાં ખૂલશે, બીડ્યા હોઠનો ભાર;

રણઝણવું ખખડાવતું ફરે અગોચર દ્વાર.

જાગી ગણગણ ગુંજતી મધમાખીમાં ખંત;

ઊજમ ઊપડ્યો ગીરમાં, આવી ચડી વસંત.

*

(રોળા)

પો ફાટ્યાં પરમાણ, ટપુસિયાં ઊડ્યાં ઉગમણે;

જાગીને ફફડાટ, વિસ્તર્યો ડાબે-જમણે.

પ્રસરી ઊની આંચ, ખરેલાં પાન ખખડિયાં;

ચેતન આવ્યાં ઝાડ, સંચર્યા થૂંબાં-થડિયાં.

વનનો બદલ્યો રાગ, ઝીલીને વ્હેળા મલક્યા;

ખૂલ્યા સામટા સૂર, ગળાં હોંશેથી હલક્યાં.

કૂંપળ ફૂટી ક્રોર, ઊભા ઓવારા કોળ્યા;

આવી આવળમાત, હિરણમાં નભને ઢોળ્યાં.

ગોરડ, ગાંગડ, ખેર, બોરડી, રોણ, હળદરુ;

ઓઢી ઊભું વન ખેપટનું વસ્તર ભૂખરું.

ટીલે-ટેકરે દૂર ભભૂક્યા અગ્નિ ભાર્યા;

ધૂણે ખાખરા પંડે લાગ્યા દવના માર્યા.

એકલકંટે ફૂલ, માંજરી કાંટા ઢાંકે;

ધીમી ખેરવે સાગ, હવા એ પંજરી ફાકે.

ખીલ્યાં શીમળે ફૂલ, રક્ત ફૂટ્યાં ફણફણતાં;

ખંતીલી મધમાખ, ગીત જોડે ગણગણતાં.

લટકે પીળી ઝૂલ, ઝૂલ ઝૂકવે ગરમાળા;

ખીલ્યાં કરમદે ફૂલ, કૂણાં થ્યાં ઝરડાં-ઝાળાં.

અરડૂસે ઓસાણ ફૂલનાં, લચ્યો અરીઠો;

પંખી માંડે ગોઠ, કોલને કરતાં મીઠો.

શેઢાડી સંતાઈ સંચરે, સરકે એરું;

કીડી-મકોડા ભોંય ખોતરી ખડકે દેરું.

કાઢ્યું ડોકું બ્હાર, આળસુ પાટલાઘોએ;

પલટણ નીકળી બ્હાર, સંઘરી'તી જે ભોંએ.

છટપટ ટૂંકાં પુચ્છ હલાવી હરણાં હાલ્યાં;

મૂંગાંમંતર બીડ, સાવજે ગરદન ઝાલ્યાં.

માથે ચોખ્ખું આભ, આભમાં સમળી તરતી;

સાચવતી થડકાર, સમષ્ટિ જીવતી-મરતી.

છોગાળા ચિત્રોડ, ચહેકતી ચંડૂલ ટોળી;

પૂંછડિયો દૂધરાજ પૂરે નમણી રંગોળી.

વનની કાચી ગંધ પ્રસારે પોપટ, સૂડા;

ઊડી લલેડાં પટ ગજવી નાખે આફૂડાં.

'

'