[પીંપળા પ્રતિ ઉક્તિ]

(દોહરો)

પામીશ પત્રો પિંપળા, નહીં તું થઈશ નિરાશ;

મિત્ર જતાં મારે થયો, પ્રૌઢ પાનખર માસ.

[કમળ પ્રતિ ઉક્તિ]

અરે કમળ કરમાય કાં, મળશે કાલે મિત્ર;

મિત્ર મળણ આશા મટી, દુઃખ મુજ દેખી વિચિત્ર.

(ઇંદ્રવિજય છંદ)

ચાતક તું શિદ આતકમાં અમથો પિયુ પીયુ પુકાર કરે રે;

ફોગટ તું ફરિયાદ કરે પણ એ અરજી ઉર કોણ ધરે રે;

સાંભળનાર ગયો સટકી પટકી પટકી શિર શીદ મરે રે,

દુઃખ સહો દલપત્ત કહે, ગણી આપણું એવું અદૃષ્ટ અરેરે.

[દીલગીરીની દીવાળી વિષે]

(મનહર છંદ)

દીવા દીવા નહિ, ભારે ભયતણા ભડકા છે,

રાક્ષસી આ રાત કાળા કાળ જેવી કાળી છે;

દારૂખાનું દેખી દેખી થાય છે દહન દીલ,

જાણું છું જે સગડીઓ શોકની પ્રજાળી છે;

હર્ષ થયો ભંગ રાગ રંગનો ઉમંગ ગયો,

સ્વાદહીન સુખડીઓ સેવ ને સુંવાળી છે;

દોસ્તદાર ફારબસ વિના દલપત કહે,

દીલગીરીવાળી આ દીવાળી ભૂંડી ભાળી છે.

[છમાસ વિત્યા વિષે]

(ઇંદ્રવિજય છંદ)

છેટું પડ્યાથી છમાસ જતા, છુટતું સુખ શોકથી છાતી છવાતી;

પત્ર મળે નહિ તો દલપત્ત, અધીરણીથી નહિ ધીર ધરાતી;

ઉઠતી આંચ અચાનકમાં, નિજ થાનકમાં પણ થીર ન થાતી,

ફાર્બસ મિત્ર જતાં નથી ફાટતિ, છેક કઠોર ઠરી મુજ છાતી.

[વિજોગનું ચોમાસું]

(મનહર છંદ)

ગાજે છે ગગન ઘટા, છાજે છે વીજળી છટા,

આજે છે એલી, એ તો બિરાજે છે સુરીતમાં;

જાય છે પ્રવાહ, ને ભરાય છે નદી તળાવ,

થાય છે સૌ ખુશી, ગુણ ગાય છે સુગીતમાં;

ભાગે છે ભાળીને મન, માગે છે મેળાપી મિત્ર,

જાગે છે વિરહ, હૈયે લાગે છે અહિતમાં;

ધરે રે જળદધાર; કરે રે કેકી પોકાર,

અરેરે કિન્લાક વિના ચરેરે છે ચિત્તમાં.

ઘરર ઘરર ઘણો ઘનતણો ઘોષ સુણી,

ચરર ચરર ચિત્ત દાઝે દીલગીરમાં;

ફરર ફરર ફરે પવન અવની પર,

સરર સરર વાગે શિરમાં શરીરમાં;

ખરર ખરર જળ જમીનમાં ખરી પડે,

ઝરર ઝરર ઝરે નેવ નીર નીરમાં;

થરર થરર સ્થૂળ સ્થિતિ તજી થથરે છે,

અરર અરર વૃત્તિ છે કિન્લાક વીરમાં.

[વર્ષ વીત્યા વિષે]

(ઇંદ્રવિજય છંદ)

આવી વળી વરષાઋતુ તો, વરસાદ વિશેષ વળી વરસાવ્યો;

શ્રાવણના દિન સર્વ ગયા, પછી ભાદરવો ભલી ભાત ભજાવ્યો;

વર્ષ પુરૂં દલપત્ત વિત્યું, દસરા દિન દૈવગતે દરશાવ્યો;

આવી દિવાળી વળી ફરીથી, ફરીથી પ્રિય ફાર્બસ તો નહિ આવ્યો.

(દ્વિઅર્થી — દોહરો)

ફાગણ આગળ ગત અને, આયો ચૈતર અંત;

શરૂ બળેવમાં સાંભરે, પોસ અંત પર્યંત.

(સોરઠો)

દિન ગણતાં ગત માસ, માસ ગણત વરસે ગયું;

નિશ્ચય થઈ નિરાશ કઠોર બનીયું કાળજું.

કઇક કહે મહારાજ, મુઆં મનુષ્ય જગાડશે;

એ દિન ક્યાંથી આજ, મળીયે ફાર્બસ મિત્રને.

[બીજે વર્ષે દુકાળની ધાસ્તી વિષે]

(ઇંદ્રવિજ્ય છંદ)

દુષ્ટ દુકાળ કરાળ કૃતિ તજ, ક્રોધ હવે ન કરીશ કદાપિ,

ફાર્બસ ઢાલ ધિંગી ગત થૈ, મુજ, તર્ક તુરંગ પડ્યો તનુ કાંપી;

હીંમત ગૈ હથિયાર પડ્યાં, પછી તું શીદ માંડ છ તાક તથાપિ,

ચાહી ચલાવ ચડ્યા પરપોટા, પડ્યા પર પાટુ ન મારીશ પાપી.

[મિત્ર પ્રતિ ઉક્તિ]

(સોરઠા)

વાલા તારાં વેણ, સ્વપનામાં પણ સાંભરે;

નેહ ભરેલાં નેણ, ફરી ન દીઠાં ફારબસ.

આજ કાલની વાત, જોડ વરસ જાતાં રહ્યાં;

ભેળા થઈને ભ્રાત, ફરી ન બેઠા ફારબસ.

પામ્યો ગતિ પવિત્ર, જઈને બેઠો જોખમાં;

મિત્ર તણી તેં મિત્ર, ફિકર ન રાખી ફારબસ.

દિલ ન થશો દિલગીર, વેલેરા મળશું વળી;

વદીને એવું વીર, ફરીને મળ્યો ન ફારબસ.

ઉચર્યો કદી ન એક, જુઠો દિલાસો જીભથી;

છેલીવારે છેક, ફોગટ બોલ્યો ફારબસ.

દીઠા નહીં દેદાર, સંદેશો નહિ સાંભળ્યો;

કાગળ પણ કો વાર, ફરી ન લખિયો ફારબસ.

હેતે ઝાલ્યો હાથ, છેક કદી નહિ છોડતો;

મળ્યે સ્વરગનો સાથ; ફંટાયો તું ફારબસ.

માનવ જાતી માત્ર, ભલે વસે સઉ ભૂમિમાં;

પણ પ્રીતિનું પાત્ર, ફૂટી ગયું રે ફારબસ.

લાખ લડાવ્યાં લાડ, સુખ તે તો સ્વપ્ને ગયું;

ઝાઝાં દુખનાં ઝાડ, ફળવા લાગ્યાં ફારબસ.

અંતરની ગત એક, ઈશ્વર જાણે આપણો;

છેટું પડ્યાથી છેક, ફરૂં ઉદાસી ફારબસ.

તારા બોલ તણાજ, ભણકારા વાગે ભલા;

ઉપજે ઘાટ ઘણાજ, ફરી ક્યાં દેખું ફારબસ.

નેણે વરસે નીર, સ્નેહી જ્યારે સાંભરે;

વેલો આવી વીર, ફરીને મળજે ફારબસ.

[મન વાળવા વિષે]

(મનહર છંદ)

અરે જીવ બન્યું જગજીવને બનાવ્યું જેમ,

તેનો પરિતાપ કીધે પાપ ફળ ફળશે;

કીધાથી હમેશ ક્લેશ વેદના વિશેષ થશે,

કાંતો તારૂં કાળજું ટકાવમાંથી ટળશે;

તે માટે તું તજ શોક, ભજ તું ત્રિલોકનાથ,

ફારબસ મિત્ર ફરી મોક્ષ મધ્યે મળશે;

ગયાં એટલાં વરસ વયનાં ગુમાવાં નથી,

જો તું કાળ વેગ કાળ જલદી નિકળશે.

(દોહરા)

પ્રીત કરી સુખ પામવા, ઉપજ્યો ખેદ ખચીત;

પ્રીત ન કરશો કોઈશું, પ્રીત રીત વિપરીત.

વિનાશવાળી વસ્તુ જે, તે સાથે શો સ્નેહ,

સદા ગયા પછી સાંભરે, દિન દિન દાઝે દેહ.

(સોરઠા)

મહા રોગની રીત, પ્રીત વિષે પ્રત્યક્ષ છે;

કોઈ ન કરશો પ્રીત, પ્રીત કરે દુખ પ્રાણને.

જન સઘળા જોનાર, જે અંબે અંબે કહે;

કરે સતી પોકાર, શબ્દ કોણ તે સાંભળે.

[તે સ્ત્રી પુરૂષના ગુણ વિષે]

(મનહર છંદ)

એક રંગ એક રૂપ, ધર્મ કર્મ મર્મ એક;

ચતુરતા એક ચિત્ત એકજ વિચારનાં;

એક ભક્તિ એક ભાવ એકજ સ્વભાવ શુદ્ધ,

નિરંતર એકજ લક્ષણ નર નારનાં;

પતિ નામ મિસ્તર નેં પતની મિસીસ નામ,

ફારબસ જોડ એટલાજ ફેરફારનાં;

બહાર બે રૂપ પણ અંદર જણાય એક,

ગુણે સ્ટીરિયોસકોપ પ્રતિમા પ્રકારનાં.

[રાસમાળાના પુસ્તક વિષે]

પુસ્તક પ્રત્યક્ષ મન માન્યું દીસે મધુવન

પ્રકરણ પ્રૌઢ વૃક્ષ રસિક રૂપાળા છે;

પેખીએ પવિત્ર પત્ર, વાક્યફળ ફુલ તત્ર,

બનેલી છબીઓ તે તો બની ગોપ બાળા છે;

નૃપ કુળ વરણનું ગણું ગીત ગાનતાન,

ગોઠવેલા રાગ ગોપ વાંસળીઓ વાળા છે;

દીસે નવ રસ મય દાખે દલપતરામ,

રાસની રસાળા રૂપે ગ્રંથ રાસમાળા છે.